Nędza, samobójstwa i inne świństwa

W styczniu 1930 roku w Teatrze Miejskim w Łodzi miała miejsce krajowa premiera dramatu pt. Cjankali autorstwa Friedricha Wolfa w reżyserii Leona Schillera i scenografii Konstantego Mackiewicza.

Sztuka reklamowana była jako dramat walczący z hipokryzją moralną i zabobonami religijnymi, poruszający sprawę legalizacji aborcji. W latach 30-tych temat był kontrowersyjny i wzbudzał spore emocje. Na jednym ze spektakli w Łodzi do teatru wrzucono pojemniki z gazem łzawiącym próbując w ten sposób przerwać przedstawienie. Na premierze w Kielcach wznoszono okrzyki wyrażające jednoznacznie negatywny stosunek części publiczności do “tworu pornograficznego” i obrzucono aktorów jajkami. Podczas spektaklu w warszawskim Capitolu rozlano cuchnące płyny i wszczynano burdy. Wszystkim przedstawieniom m.in w Kielcach, Kaliszu, Lwowie, Radomiu towarzyszyły demonstracje i prasowa antyreklama “scenicznej, bolszewickiej gangreny”. Działania te odnosiły odwrotny skutek od zamierzonego i zamiast zniechęcać publiczność do zapoznania się z treścią sztuki, powodowały, że spektakle były grane przy pełnych salach.

“Głód-nędza, strejk-lokaut, kradzież-zabójstwo, wyzwiska-przezwiska, nierząd-gwałt, pornokracja-mordy,  porody-poronienia, trucizna- samobójstwa i wszelkiego rodzaju inne świństwa: oto treść Cjankali Fryderyka Wolfa w interpretacji teatru Adwentowicza.” Tak rozpoczynała się recenzja w jednej z radomskich gazet, której autor profesor Zb. Mroczek pisał, że po opuszczeniu spektaklu popadł w fizyczne i moralne odrętwienie i opanował go stan psychopatologicznej niemocy.

W Radomiu premiera spektaklu miała miejsce 6 września 1930 roku, dokładnie rok po berlińskiej premierze. Według lokalnej prasy szeroko opisującej to wydarzenie sztuka “finansowo się powiodła – moralnie nie”. Spektakl zgromadził dużą publiczność, wszystkie miejsca w Teatrze Rozmaitości (dzisiejsza Resursa Obywatelska) były zajęte, a sala przepełniona. Z tego powodu zamierzano odegrać drugie przedstawienie zaplanowane na 8 września. Przed budynkiem teatru gromadzili się radomscy obywatele  pikietujący przeciwko “pornografji w rodzaju Cjankali“. Domagano się “usunięcia z repertuaru teatralnego tego rodzaju sztuk niezgodnych z moralnością i etyką chrześcijańską”.   Dzień po radomskiej premierze i po wiecu protestacyjnym na Placu 3 Maja, podczas odczytu Pani A. Byszewskiej o cudach w Lourdes publiczność zgromadzona w kinoteatrze Corso wystosowała rezolucję do lokalnych władz przeciwko “sianiu demoralizacji w społeczeństwie”. W imieniu katolików radomskich parafii przed prelekcją rezolucję wygłosił  ks. prałat Ściskała.  Następnego dnia w Teatrze Rozmaitości sztukę wystawiono ponownie.

W dużym skrócie Cjankali opowiada historię ubogiej dziewczyny Hete i jej przyjaciela Paula, robotnika, który z dnia na dzień traci pracę. Oboje pozostają bez dochodów i środków do życia, dodatkowo Hete jest w ciąży. Nie stać jej na honorarium dla lekarza, który mógłby dokonać aborcji.  Dziewczyna decyduje się na dokonanie zabiegu w domu. Dozorca znajduje na schodach kamienicy ślady krwi i wzywa policję. Pod zarzutem dokonania nielegalnego zabiegu matka Hete zostaje aresztowana. Pozostawiona sama w mieszkaniu dziewczyna umiera po przedawkowaniu cyjanku. Schiller w swojej wizji wzmocnił polityczną wymowę sztuki wprowadzając na scenę demonstrację bezrobotnych z transparentami śpiewających Międzynarodówkę. Sztuka Friedricha Wolfa, niemieckiego lekarza, weterana I wojny światowej, członka partii komunistycznej i świadka przemian społecznych w powojennej Europie atakowała paragraf 218 niemieckiego kodeksu karnego, który za aborcję przewidywał 5 lat więzienia zarówno dla kobiety poddającej się aborcji, jak i osoby, która podjęła się jej wykonania. Sztuka stała się sensacją polityczną i literacką. Nielegalne aborcje były wówczas poważnym problemem społecznym. Szacuje się, że w ówczesnych Niemczech dokonywano około 800 tys. nielegalnych zabiegów rocznie, których skutkiem było ok. 20 tys. zgonów kobiet. 5 tys. osób zostało skazanych i trafiło do więzienia na mocy paragrafu 218 w tym także autor dramatu.

W wyniku protestów w Polsce sztukę dwukrotnie ocenzurowano. W 1930 roku powstała filmowa wersja Cjankali zrealizowana przez Hansa Tintnera.  Friedrich Wolf  w latach 1949 – 1951 był pierwszym ambasadorem Niemieckiej Republiki Demokratycznej w Polsce. Temat Cjankali jest wciąż aktualny i wzbudza kontrowersje w równym stopniu co złe emocje. Różnica w ocenie tej sztuki między rokiem 1930 i 2019 jest jedynie taka, że dziś nikt już nie nazwałby jej treści pornografią.

źródła: Słowo nr 207, 1930 r., Głos Poranny nr 25, 1930 r., Głos Mariacki nr 1931, Słowo nr 208,209, 1930 r., encyklopediateatru.pl

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *